Schaduwen levensecht tekenen

Met schaduwen tekenen maak of breek je een portrettekening

Heb je weleens een portretfoto overgetrokken en dan op papier gezet? Dan klopt alles wel maar toch, vaak lijkt het dan net niet, of gewoon helemaal niet. Hangt dus af van de stap na de juiste verhoudingen: schaduwen tekenen.

Vroeger dacht ik: ‘Los ik wel op. Gewoon meten. Centimeter erbij en puntjes zetten. Zit je altijd goed.’

De verhoudingen wel. Maar toch, steeds was er dat ‘het is hem wel maar toch ook weer niet’ moment.

In dit artikel: hoe schaduwen zorgen voor diepte en gelijkenis

  • Geven de schaduwen de doorslag bij gelijkenis?
  • -omdat je niet altijd ziet wat je denkt te zien, eh juist ja….
  • -welke lijnen teken je voor de verhoudingen?
  • Hoe teken je dan schaduwen?
  • -en wel zo dat ze realistisch lijken
  • -hoeveel schaduwen ga je tekenen
  • -schaduwen hebben geen lijnen

Verhoudingen goed maar met schaduwen kun je alsnog jouw tekening om zeep helpen

Hoewel dit portret herkenbaar is, dus gelijkend, kloppen er toch een paar dingen niet. Maar dat zie je het snelst als je de foto er naast legt. Deze maakte ik in 2012 en maakte dat ik op zoek ging wat schaduwen nu precies doen met de gelijkenis van een portrettekening.

portret dat net niet lijkt

Ik dacht eerst ook: ‘Ik zie toch wat ik zie?’ Blijkt dus een tegenvaller. In veel gevallen zie je helemaal niet wat je ziet. En mocht je niet overtuigd zijn dan heb ik hier een heel eenvoudig voorbeeld: Welke tafel is het langst?

welke tafel is langer

We blijven even bij: ‘Je ziet niet altijd wat je denkt te zien..’

Schaduwen, toonwaarden in vaktaal, staan nooit op zichzelf. Elke schaduw die je tekent heeft weer invloed op de schaduwen die eromheen staan en staat onder invloed van diezelfde omliggende schaduwen.

Daarom is het ook makkelijker om een tekening op te bouwen in lagen. Want op het moment dat jij iets donkerder maakt wordt het vlak ernaast lichter.  Wil je dat iets heel licht lijkt? Dan teken je er heel donker omheen.

vlakken-met-toonwaarden1-300x107

De foto hierna laat dit zien:

Je ziet hoe groot het verschil is terwijl het toch precies hetzelfde stukje schaduw is…. probeer het maar eens uit op een willekeurige foto

blokje schaduw verplaatst

Het antwoord op de vraag of schaduwen de doorslag geven is: ‘Ja’

Van het portret waarvan je eerder de foto zag, maakte ik 2 versies, die je hier naast elkaar ziet. Je ziet gelijk welke wel goed is en welke niet. (Het gekke is, degene die wel goed lukte maakte ik het eerst. (Meestal is het andersom.)

verschil in schaduwen doet
Hoe je met schaduwen en net niet goede verhoudingen een portret om zeep helpt

Soms zijn kleine ‘afwijkingen’ al genoeg om gelijkenis te vernielen. Een probleem is dit: schaduwen hebben geen randen. En dat is jammer want dat is nou precies wat je nodig hebt wanneer je aan een portrettekening begint. Wat ga je dan tekenen? Hoe pak je dan die exacte lijn waarmee je de gelijkenis hebt? 

Even laten zien wat ik bedoel:

Een voorbeeld waarin eigenlijk de randen van de lip (1) zijn getekend en niet exact de schaduwen

hele kleine verschillen met grote gevolgen

Als je ziet is de ‘deuk’ in de lippen sterker getekend dan je op de foto ziet. Wat ook geldt voor de schaduwen die onder de lip zitten. Daarmee verander je het karakter van de tekening en zorg je er zo onbewust voor dat degene ouder lijkt dan hij of zij is.

En er zijn meer dingen waarmee je rare effecten kunt krijgen als je ziet op de 2 volgende afbeeldingen. Bij de ene zie je rechts haren voor het gezicht getekend.  Om je te laten zien hoe snel je gelijkenis kunt veranderen…

verschil in schaduwen met haren voor het gezicht

verschil met haren voor het gezicht

Welke lijnen pak je dan bij de opzet van jouw tekening?

Veel voorbeelden die ik gebruik zijn stockfoto’s of wallpaper foto’s die je ofwel tegen geringe vergoeding ofwel gratis kunt gebruiken. Zo ook deze hieronder:

portret met tekst

Bij (1) is de lijn vaag, dus in eerste instantie moet je hem niet gelijk precies goed willen tekenen. Een indicatie is voldoende. Naarmate jouw tekening vordert kom je beter op de juiste schaduwlijn. (2) Is ook iets wat je vaak op foto’s ziet: gebrek aan scherptediepte.

welke lijnen ga je tekenen

Degene die deze foto maakte stelde scherp op de ogen. Ook die lijn geef je in het begin aan met een paar rechte lijnen die uiteindelijk de kin maken. (3) Is al wat duidelijker al heb ik hier ook ruimte gelaten om nog te kunnen ‘rommelen.’ Boven aan bij (4) hield ik gewoon de schaduwen aan.

Zo zie je dat het niet altijd lukt om in 1x keer de exacte lijnen te tekenen en inderdaad dat gelijkenis pas echt goed komt, of niet… als je de schaduwen erin tekent.

Hoe teken je realistische schaduwen die zorgen dat jouw portrettekening lijkt?

Hoeveel schaduwen ga je tekenen?

Dit is een lastige. Op een foto staan er meestal veel meer dan echt nodig. Hoeveel schaduwen, toonwaarden, ga je dan tekenen? Toen ik daarover nadacht herinnerde ik mij een oud boek van Andrew Loomis: Creative illustration. Hij benoemde 4 toonwaarde plannen. Ik maakte verschillende experimenten daarmee waaronder deze:

voorbeeld-basisplannen-toonwaarden-tekening

Deze tekening maakte ik met plan 4 in mijn hoofd. Wanneer ik al mijn portretten bekijk, achteraf, gebruik ik heel vaak deze. De letters geven de schaduwtoon aan.

Het voordeel is dat je zo voorkomt dat het een warboel wordt. Je dwingt jezelf eerst te kijken naar welke schaduwen echt de basis van het gezicht vormen. En dus ook bepalen, uiteindelijk, of een portret wel of niet lijkt. Ik houd van meer donkere achtergronden waardoor de gezichten mooi uitkomen. Vandaar dat ik vaak nummer 4 pak.

Dat zie je bij deze schets hieronder, er zijn maar weinig schaduwen getekend maar ze zijn wel allemaal functioneel.  Wanneer je kijkt naar de lijn die het gezicht maakt, het voorhoofd tot aan de neus: zie je dan een echte lijn?

net echt op papier cursus portret tekenen

ote portret net echt op papier

Nee, de oorspronkelijke lijn is weg. Het is nu een overgang tussen licht en donker waarbij de echte lijn niet meer bestaat. Dat maak je door de achtergrond  net niet te tekenen tot de aansluiting van de lijn die het gezicht maakt. En dan doezelen. Op die manier haal je de randen uit de schaduwen en maak je dat ze in elkaar overlopen.

Bij de volgende 3 afbeeldingen zie je het zelfde gebeuren bij de onderkaak. Ik maakte eerst een lichte opzet, met 3B potlood en daarna nog een laag met 6B. Vervolgens verzachtte ik het geheel zodat het mooi in elkaar overloopt door er met een plakje gum overheen te gaan.

Je werkt dan in de omgekeerde volgorde: ik teken de schaduwen bewust donkerder dan ze zijn zodat ik ze daarna naar de juiste toonwaarde kan afwerken.

Het voordeel is dat je op deze manier prachtige, net echt, overgangen van licht naar donker doezelt, met gum dan. Gum neemt namelijk niet alleen grafiet weg maar sleept ook steeds wat grafiet mee. Wat dan mooi de lichte laag aanvult. Als je van donker naar licht doezelt maar dat is sowieso handiger. (Donker bevat meer grafiet om te doezelen dan lichte tinten natuurlijk)

Een voorbeeld van een tekening waar ik ook kort geleden aan begon:

portrettekening voor doezelen

na het doezelen van de portrettekening

Je ziet dat de schaduwen nog wat vlekkerig zijn maar dat komt omdat ik tissue op glad papier gebruikte. Een betere verdeling van het grafiet op glad papier krijg je met watten.

Nog 1 ding om te onthouden

Schaduwen bepalen uiteindelijk de vorm van het gezicht. Dat werkt op 2 manieren:

1 Alles wat licht is lijkt verder weg. Net als in het echt. Voor scherp, achter vaag.

2 Er ontstaat een bol of een kubus met schaduw

cirkel-en-diepte

Wanneer je schaduw in een platte cirkel tekent ontstaat gelijk het idee van diepte. Zo werkt het ook bij gezichten. Daarom is het belangrijk dat je schaduwen in een gezicht als het ware laat meelopen met de vorm van het gezicht.

Conclusie:
  • dat je niet altijd ziet wat je denkt te zien, ja soms lastig tekenen.
    Dit vang je op door een portrettekening op te bouwen in lagen en door over het hele gezicht te werken. Eerst de grote vlakken en dan de details.
  • Dat je niet zomaar lukraak losse haren voor een gezicht kunt tekenen. Door ze ondoorzichtig te tekenen kun je daarmee de gelijkenis veranderen of zelfs vernielen.
  • Een foto bevat teveel schaduwtonen. Wat een tekening al gauw rommelig maakt als je ze allemaal gaat tekenen. Kun je voorkomen door 1 niet teveel potloden te gebruiken ( ik pak er 3 hardheden plus houtskool en door eerst alweer de grote vlakken te tekenen zodat je een basis hebt.)
  • Schaduwen hebben geen lijnen en die kun je laten verdwijnen door ze te doezelen wat jouw tekening veel realistischer maakt.
  • En soms maak ik schaduwen bewust donkerder zodat ik ze later met gum kan afstemmen op de juiste toonwaarde.
  • Schaduwen doezelen is soms ook een gedoe omdat je gauw vlekken krijgt. Bijvoorbeeld als je bij de aanzet te hard drukt, of je doezelt over een stukje waar je net met gum overheen bent geweest.

Als laatste telt ook wat voor papier je pakt. Lawaaibomen papier of Strathmore 400 ( naar de website van Strathmore over papier) is echt een wereld van verschil.

Over doezelen schreef ik hier

tekening die ik nu maak

De portretten voor dit artikel en de meeste voor deze website tekende vanaf het scherm achter mijn bureau. Het formaat is ook net hanteerbaar, 40 x 60cm en laat zo genoeg ruimte om de verschillende manieren van schaduwen tekenen te laten zien. Meestal begin ik met een schets op goedkoop papier. Die ik daarna overzet op het goede papier.

Het grote voordeel daarvan is dat je zo voorkomt dat je teveel moet gummen op het goede papier. Doezelen over delen waar je gum gebruikte is niet altijd een succes. Krijg je snel vlekken die je niet wilt.

eerste schets van portret deze maand

portrettekening voor website

Op de eerste afbeelding zie je de schets waar ik ook de schaduwlijnen aangaf. Om een beetje een idee te krijgen van het oog tekende ik dat ook alvast in. Ik wist al dat het lastig zou zijn om vanaf de zijkant het juiste perspectief erin te krijgen. 

Ook schrijf ik er vaak bij welke potloden ik gebruik. Sta je een paar dagen later niet van: ‘Wat was het ook al weer…’

geschreven paul
boek realistische tekentechnieken door Paul Bakker
Ja, schaduwen zijn geen makkie.

Als je er net naast zit lijkt het niet. 

In dit boek alle tekentechnieken waarmee je dat voorkomt. 

Paul

Mijn naam is Paul Bakker. Ik leer je portret tekenen met door de eeuwen bewezen technieken die ik combineer met materialen van deze tijd. Als gum en watten. Ik houd ervan dat je kunt zien wat het is en maak onderwerpen speciaal door belichting en compositie. En dat is wat je leert op deze website.

WIL JE MEER LEZEN? HET PUNT IS PORTRET TEKENEN LEG JE NIET 1,2,3 UIT...