Schaduwen levensecht tekenen

Hoe teken je levensechte schaduwen in je tekeningen?

In het algemeen teken je schaduwen in lagen. Bijvoorbeeld: eerst een laag B potlood , dan een laag 2B potlood en voor de donkerste schaduwen de volgende laag 4B potlood. Alle over elkaar heen.

Tekenen in lagen heeft als voordeel dat je als eerste makkelijker donkere schaduwen kunt tekenen en als tweede dat je de overgangen van licht naar donker gelijkmatiger krijgt waardoor je tekeningen realistischer zijn.

In het kort teken je schaduwen voor een portrettekening door:

  • te tekenen in lagen,
  • de donkerste schaduwen op de voorgrond te tekenen,
  • de lichtste op de achtergrond,

waardoor je diepte (perspectief) krijgt in je tekeningen.

In dit artikel: hoe schaduwen in (portret) tekeningen zorgen voor diepte en gelijkenis

Waarom schaduwen zorgen of een portret lijkt of niet

Hoewel dit portret herkenbaar is, dus gelijkend, kloppen er toch een paar dingen niet. Maar dat zie je het snelst als je de foto er naast legt. Deze maakte ik in 2012 en maakte dat ik op zoek ging wat schaduwen nu precies doen met de gelijkenis van een portrettekening.

portret dat net niet lijkt
Verschil tussen foto en tekening in de schaduwen

Ik dacht eerst ook: ‘Ik zie toch wat ik zie?’ Blijkt dus een tegenvaller. In veel gevallen zie je helemaal niet wat je ziet. En mocht je niet overtuigd zijn dan heb ik hier een heel eenvoudig voorbeeld: Welke tafel is het langst?

welke tafel is langer

Je ziet niet altijd wat je denkt te zien..

Schaduwen, toonwaarden in vaktaal, staan nooit op zichzelf. Elke schaduw die je tekent heeft weer invloed op de schaduwen die eromheen staan en staat onder invloed van diezelfde omliggende schaduwen.

Daarom is het ook makkelijker om een tekening op te bouwen in lagen. Want op het moment dat jij iets donkerder maakt wordt het vlak ernaast lichter.  Wil je dat iets heel licht lijkt? Dan teken je er heel donker omheen.

vlakken-met-toonwaarden1-300x107

De foto hierna laat dit zien:

Je ziet hoe groot het verschil is terwijl het toch precies hetzelfde stukje schaduw is…. probeer het maar eens uit op een willekeurige foto

blokje schaduw verplaatst

Uiteindelijk bepalen de schaduwen in een portrettekening de gelijkenis

Van het portret waarvan je eerder de foto zag, maakte ik 2 versies, die je hier naast elkaar ziet. Je ziet gelijk welke wel goed is en welke niet. (Het gekke is, degene die wel goed lukte maakte ik het eerst. (Meestal is het andersom.)

verschil in schaduwen doet
welke van de 2 is beter?

Soms zijn kleine ‘afwijkingen’ al genoeg om gelijkenis te vernielen. Een probleem is dit: schaduwen hebben geen randen. En dat is jammer want dat is nou precies wat je nodig hebt wanneer je aan een portrettekening begint. Wat ga je dan tekenen? Hoe pak je dan die exacte lijn waarmee je de gelijkenis hebt? 

Even laten zien wat ik bedoel:

Een voorbeeld waarin eigenlijk de randen van de lip (1) zijn getekend en niet exact de schaduwen

hele kleine verschillen met grote gevolgen

Als je ziet is de ‘deuk’ in de lippen sterker getekend dan je op de foto ziet. Wat ook geldt voor de schaduwen die onder de lip zitten. Daarmee verander je het karakter van de tekening en zorg je er zo onbewust voor dat degene ouder lijkt dan hij of zij is.

Hoeveel schaduwen ga je tekenen?

Dit is een lastige. Op een foto staan er meestal veel meer dan echt nodig. Hoeveel schaduwen, toonwaarden, ga je dan tekenen? Toen ik daarover nadacht herinnerde ik mij een oud boek van Andrew Loomis: Creative illustration. Hij benoemde 4 toonwaarde plannen. Ik maakte verschillende experimenten daarmee waaronder deze:

voorbeeld-basisplannen-toonwaarden-tekening

Deze tekening maakte ik met plan 4 in mijn hoofd. Wanneer ik al mijn portretten bekijk, achteraf, gebruik ik heel vaak deze. De letters geven de schaduwtoon aan.

Het voordeel is dat je zo voorkomt dat het een warboel wordt. Je dwingt jezelf eerst te kijken naar welke schaduwen echt de basis van het gezicht vormen. En dus ook bepalen, uiteindelijk, of een portret wel of niet lijkt. Ik houd van meer donkere achtergronden waardoor de gezichten mooi uitkomen. Vandaar dat ik vaak nummer 4 pak.

Dat zie je bij deze schets hieronder, er zijn maar weinig schaduwen getekend maar ze zijn wel allemaal functioneel.  Wanneer je kijkt naar de lijn die het gezicht maakt, het voorhoofd tot aan de neus: zie je dan een echte lijn?

ote portret net echt op papier

Nee, de oorspronkelijke lijn is weg. Het is nu een overgang tussen licht en donker waarbij de echte lijn niet meer bestaat.

Dat maak je door de achtergrond  net niet te tekenen tot de aansluiting van de lijn die het gezicht maakt.

En dan doezelen. Op die manier haal je de randen uit de schaduwen en maak je dat ze in elkaar overlopen.

Bij de volgende 3 afbeeldingen zie je het zelfde gebeuren bij de onderkaak. Ik maakte eerst een lichte opzet, met 3B potlood en daarna nog een laag met 6B. Vervolgens verzachtte ik het geheel zodat het mooi in elkaar overloopt door er met een plakje gum overheen te gaan.

Je werkt dan in de omgekeerde volgorde: ik teken de schaduwen bewust donkerder dan ze zijn zodat ik ze daarna naar de juiste toonwaarde kan afwerken.

Het voordeel is dat je op deze manier prachtige, net echt, overgangen van licht naar donker doezelt, met gum dan. Gum neemt namelijk niet alleen grafiet weg maar sleept ook steeds wat grafiet mee. Wat dan mooi de lichte laag aanvult. Als je van donker naar licht doezelt maar dat is sowieso handiger. (Donker bevat meer grafiet om te doezelen dan lichte tinten natuurlijk)

schaduwopzet tekening
schaduw uitwerking portrettekening
schaduwen klaar portret

Een voorbeeld van een tekening van een paar jaar geleden:

portrettekening voor doezelen
na het doezelen van de portrettekening

Je ziet dat de schaduwen nog wat vlekkerig zijn maar dat komt omdat ik tissue op glad papier gebruikte. Een betere verdeling van het grafiet op glad papier krijg je met watten.

Hoe krijg je het idee van diepte in een platte tekening?

Je tekent diepte door de schaduwen die op de voorgrond staan donkerder te tekenen dan de schaduwen die meer op de achtergrond staan. Dat heet: atmosferisch perspectief.

  • 1 Alles wat licht is lijkt verder weg. Net als in het echt. Voor scherp, achter vaag.
  • 2 Er ontstaat een bol of een kubus met schaduw
cirkel-en-diepte

Wanneer je schaduw in een platte cirkel tekent ontstaat gelijk het idee van diepte.

Zo werkt het ook bij gezichten.

Daarom is het belangrijk dat je schaduwen in een gezicht als het ware laat meelopen met de vorm van het gezicht.

Conclusie over schaduwen tekenen

  • dat je niet altijd ziet wat je denkt te zien, ja soms lastig tekenen.
    Dit vang je op door een portrettekening op te bouwen in lagen en door over het hele gezicht te werken. Eerst de grote vlakken en dan de details.
  • Dat je niet zomaar lukraak losse haren voor een gezicht kunt tekenen. Door ze ondoorzichtig te tekenen kun je daarmee de gelijkenis veranderen of zelfs vernielen.
  • Een foto bevat teveel schaduwtonen. Wat een tekening al gauw rommelig maakt als je ze allemaal gaat tekenen. Kun je voorkomen door 1 niet teveel potloden te gebruiken ( ik pak er 3 hardheden plus houtskool en door eerst alweer de grote vlakken te tekenen zodat je een basis hebt.)
  • Schaduwen hebben geen lijnen en die kun je laten verdwijnen door ze te doezelen wat jouw tekening veel realistischer maakt.
  • En soms maak ik schaduwen bewust donkerder zodat ik ze later met gum kan afstemmen op de juiste toonwaarde.
  • Schaduwen doezelen is soms ook een gedoe omdat je gauw vlekken krijgt. Bijvoorbeeld als je bij de aanzet te hard drukt, of je doezelt over een stukje waar je net met gum overheen bent geweest.

Als laatste telt ook wat voor papier je pakt. Lawaaibomen papier of Strathmore is echt een wereld van verschil.

geschreven paul
tekening die ik nu maak
De portretten voor dit artikel en de meeste voor deze website tekende ik vanaf het scherm achter mijn bureau. Het formaat is ook net hanteerbaar, 40 x 60cm en laat zo genoeg ruimte om de verschillende manieren van schaduwen tekenen te laten zien. Meestal begin ik met een schets op goedkoop papier. Die ik daarna overzet op het goede papier.