Doezelaars

Doezelaars: hoe gebruik je ze?

Een doezelaar is een hulpmiddel waarbij je schaduwen getekend met potlood vloeiend in elkaar laat overlopen.

Doezelen is zeker een techniek met de nodige valkuilen:

  • je kunt teveel doezelen waardoor je alles dicht smeert
  • onverwachte vlekken op plekken die je niet wilt
  • de verkeerde soort doezelaar voor wat je wilt
werktafel met doezelaars

In dit artikel hoe je deze valkuilen voorkomt, welke materialen je gebruikt en wanneer.

verschillende doezelaars

1. Electrisch gum  2. de Doezelaar 3. Kwasten 4. Tissue

Wat doet een doezelaar precies?

Het nadeel en voordeel van grafiet of houtskool: ze vlekken.  Potloden geven een strakkere lijn dan de 3b houtskool potloden. Maar doezelen gaat met allebei en als je ze combineert helemaal geweldig.

potlood en houtskool vergelijking

Misschien probeerde je ook al eens met je vingers. Of met een wattenstaafje. Beiden werken wel maar niet geweldig. Met je vingers heeft als nadeel dat je lastiger kunt gummen op die plekken en een wattenstaafje doezelt zo weinig dat het lijkt of er maar weinig veranderd.

Blijft over een doezelaar, kwast, gum of tissue. Alle 4 hebben ze hun eigen specifieke effecten. Ik gebruik ze het meest zo: doezelaars en kwasten voor huid, gum om haren te tekenen en tissue vooral bij achtergronden.

Een doezelaar verspreid het pigment uit over het papier. In tegenstelling tot gum: dat neemt het pigment van het papier weg. (Met plakjes gum kun je ook fantastisch vervagen maar dat is een andere techniek)

doezelen en het wit van het papier

Het oog op deze afbeelding zou je nooit zo kunnen teken met potlood alleen. Bij de pijlen zie je de nadruk nog eens van het wit van het papier. Hierna zie je nog een het verschil: voor en na het doezelen.

vergelijking na doezelen

Het voordeel van een doezelaar?

Het lijkt al heel snel op huid. Zonder al teveel moeite. Dus de heilige graal voor fotorealistisch tekenen? Dat dan weer niet. Het is niet de enige voorwaarde voor super realisme. Met doezelen kun je de boel dicht smeren waardoor het realistische effect verloren gaat. Maar wanneer je dit goed doet kun je bereiken wat je hieronder ziet.

deel van gezicht met oog eind

Moet je dan altijd een doezelaar gebruiken?

Nee.  Het hangt af van: A) wat voor papier – Op heel glad papier verspreid het minder makkelijk. Waardoor je eerder de strepen van jouw potlood blijft zien. B) Hoe groot je tekent –  een achtergrond met een doezelaar invullen….dan kun je het best tissue nemen. Een doezelaar heeft maar een kleine punt, dus dat schiet niet op als je bijvoorbeeld op 50×70 cm tekent.

portrettekening gemaakt met doezelaars

De huid op deze portrettekening is helemaal gedoezeld waardoor je zachte effecten bereikt. Dat geeft contrast met het donkere deel van de haren. Waardoor het gezicht meer naar voren komt. 

En dan nog C) logisch, hoe je doezelt. 2 dingen spelen een rol: De druk op de punt van de doezelaar en vanuit welke richting je hem gebruikt.

Hoe hard je drukt met de doezelaar

Vergelijk deze 2 oefeningen maar met elkaar:


doezelen is ook voorkomen dat je het dicht smeert

voorbeeld doezelen dicht gesmeerd

Hoe harder je drukt hoe meer je de boel dicht smeert (A) en dan gaat een andere voorwaarde voor realisme verloren: het wit van het papier. Op de andere zie je het grote verschil, hoe het wit van het papier nog steeds door de grafietlaag heen komt.

Bovendien ontstond er nog een ander probleem als je bij A) ziet. Die donkere plekken.

De richting van waaruit je doezelt

Die donkere plekken zijn de aanzet. Het punt waar je begin met doezelen. Wanneer er nog teveel grafiet aan de doezelaar of tissue zit krijg je bij de eerste aanzet, het punt waar je begint, al gauw een iets donkerder plek.

De oplossing is dat je of aanwent om enkel van donker naar licht te doezelen of voor de eerste aanzet je de tissue of doezelaar heel licht over een stukje papier haalt.

Papier ‘tanden’

En voor alles wat je doet geldt dat je niet hard op jouw papier drukt. Ook omdat je daarmee de structuur, de ‘tanden’ van het papier vernielt. Wanneer je papier onder een microscoop legt zie je dat het oppervlak niet glad is.

papier onder de microscoop

De tanden van het papier is wat je voelt wanneer je er overheen wrijft. De structuur.
Dan heb je nog meer verschil, nu we toch bezig zijn:
Koud geperst, warm geperst en houtskool papier

Koud geperst papier is niet verwarmd bij het persen en heet geperst wel. De naam zegt het al. Heet geperst papier is iets gladder. Verder kun je kiezen uit structuren, zo is er glad, medium ruw en ruw.

Voor mijn tekeningen gebruik ik: 360 grams acryl van Verbeek art (eigen merk) of Canson 160 grams recycled. En dan van beiden de gladde kant.

canson papier

Gebruik een tussenstap van het donkerste naar het lichtste

Doezelen wil ook niet zeggen dat je als vanzelf van donker naar licht gaat. Makkelijker is om er een tussenstap in te zetten. Op het voorbeeld  zie je bij 1) houtskool waarnaast ik bij 2) met 4b potlood een lichtere tint tekende. Pas daarna doezelde ik de lagen zodat ze allen in elkaar overliepen.

doezelen in stappen voorbeeld uit deel van portrettekening

Een punt is nog hoe je de lagen aanbrengt die je gaat doezelen. Ik geef de voorkeur aan kleine cirkels, meer cirkelvormige beweging zodat er altijd wit van het papier over blijft. En dat maakt het al snel levensecht.

Doezelen of vervagen is niet compleet zonder: toiletpapier en kwasten

Ik dacht in het begin dat doezelen met tissue of een kwastje wel zo ongeveer het meest makkelijke aan portret tekenen zou zijn. Maar……..onderschat dus…

Het vergt meer techniek dan je eerst zou denken. Waar ik tissue en kwasten vooral voor gebruik zijn achtergronden.

fotorealistisch tekenen met potlood

achtergrond voor een portrettekening met grafietpoeder

Grafietpoeder bewaar ik door het slijpen van potloden en door de stompjes waar je niet meer mee kunt tekenen over een stuk schuurpapier te halen. Al naar gelang de dikte van de laag strooi ik dat uit over het papier en dan de kwast er over.

achtergrond voor een portrettekening met grafietpoeder

Op die manier kun je achtergronden maken die niet te donker worden. Wil je meer zwart? Dan heb je houtskool nodig.

Donkere achtergrond? Pak houtskool

Dat betekent dat je eerst een laag houtskool aanbrengt, gewoon met staafje of potlood en dat daarna mengt met grafietpotlood. Waarna je er met tissue overheen gaat. De donkere en lichte plekken ontstaan doordat je hard dan wel zacht drukt met jouw tissue op het papier.

nog een keer nieuw volgens concept

De lichte plekken kun je er in krijgen met gum. Daar gebruik ik gewoon gum voor wat je in elke kantoor boekhandel kunt kopen en snijd ze vervolgens in plakjes.

Soms pak ik ook plakjes gum om de schaduwen te tekenen in een portret als je bij deze voorstudie hierna ziet. Ik geef  van te voren de schaduwen aan gelijk in de juiste toon. En dan doezelen. Bij studie’s teken ik niet in lagen omdat het mij om een globale indruk gaat.

Op de grote tekeningen werk ik altijd in lagen, omdat je dan veel mooiere geleidelijke overgangen van licht naar donker maakt. Wat het geheel realistischer maakt.

doezelen met gum

Wanneer je doezelt op de manier als bij deze tekening is het wel belangrijk de toonwaarden donkerder te maken dan ze eigenlijk moeten worden. Met gum schraap je tenslotte ook weer een deel van het grafiet weg.

Oefenen?

Dan nog 1 ding als je gaat doezelen: maak een aantal kleine oefeningen waar je vooral probeert extreme overgangen te maken. Van heel licht naar heel donker.  Die zijn vaak het lastigst om ze net ‘echt’ op papier te krijgen.

oefeningen met realisme door doezelen

geschreven paul
boek realistische tekentechnieken door Paul Bakker
Doezelen is een kunst op zich.

Het zijn juist deze effecten die een tekening bijzonder maken. 

In dit boek nog meer technieken waarmee je makkelijker en vooral realistischer gaat tekenen. 

Paul

Mijn naam is Paul Bakker. Ik leer je portret tekenen met door de eeuwen bewezen technieken die ik combineer met materialen van deze tijd. Als gum en watten. Ik houd ervan dat je kunt zien wat het is en maak onderwerpen speciaal door belichting en compositie. En dat is wat je leert op deze website.