Portret tekenen in 7 stappen

Welke stappen volg je als je begint met portret tekenen

In 2012, toen ik echt met portret tekenen begon, vroeg ik mij af of je de opbouw van een portrettekening in stappen kon opdelen.

Portret tekenen is voor beginners verwarrend omdat er veel op je af komt. Waar je tegelijkertijd rekening moet houden. Ik dacht terug aan mijn eerste autorijles. Remmen, koppeling in, richtingaanwijzer uit en dan ook nog over mijn schouder kijken.

Maar nu, autorijden is gewoon. Dat lijkt een beetje op portret tekenen. Als je tenminste niet achterstevoren begint. Je leert stapsgewijs de onderdelen combineren tot een heel portret.

portrettekening voor website
Portret tekenen doe ik het liefst gewoon achter mijn bureau.

De stappen doorloop ik met je aan de hand van verschillende portrettekeningen. Eentje uit 2012, 2014 en uit 2019. Zo kan ik je ook de verschillen laten zien en wat ik leerde na verloop van tijd.

Het belangrijkste wat ik leerde is dat gelijkenis niet valt of staat met de lijnentekening, de opzet van een portret. Maar met de schaduwen.

Inhoud

  1. De opzet door rechte hulp lijnen 
  2. Ogen tekenen
  3. De toonwaarden voor de schaduwen invullen
  4. Doezelen (vervagen) met tissue of doezelaar waardoor de schaduwvlakken in elkaar overlopen
  5. De donkere delen van het haar met houtskool tekenen
  6. De achtergrond met houtskool (wordt donker) of met grafietpoeder ‘kwasten’ ( wordt lichter)
  7. Lichte delen aanbrengen in gezicht of achtergrond met plakjes gum of elektrisch gum

1 De opzet van de portrettekening door rechte hulplijnen 

Om de juiste plek voor de ogen, neus en de mond te tekenen gebruik ik hulplijnen. Met hulplijnen ga je sneller leren tekenen. Hieronder portret nummer 1: de opzet.

lijnentekening-voor-portrettekening-1
De opzet van mijn portrettekeningen maak ik met rechte hulplijnen als referentie en/of de lijnen die de schaduwen maken.

Start met een streep om de ooglijn (1) en (4) (net nog zichtbaar) te tekenen. Zodat je zeker weet dat de ogen op de juiste manier in het gezicht staan, en niet eentje hoger of lager.

Vervolgens kijk je naar de lijn (5) waarop je de neus tekent, in welk hoek staat deze ten opzichte van de ooglijn?

Wanneer de ogen er op staan en de neuslijn zijn kun je verder met de licht en schaduw vlakken globaal te schetsen (6,3 en 2) die het gevolg zijn van de gebruikte belichting. Met de lijn 3 schatte ik de afstand tussen oog en neusvleugels en lijn 6 de breedte van het gezicht.

Vermijd cirkels en andere bolvormige opzetjes

Ik begin nooit met een cirkel. Dat leidt alleen maar af van de werkelijke vorm. Ik teken liever gelijk wat ik zie en vereenvoudig dat met rechte lijnen voor de eerste strepen.

Daarmee heb je de opbouw voor een groot deel klaar maar, soms kom je wanneer je de tekening even weglegt en later weer op pakt, tot de conclusie dat je er net naast zit.

Tot die conclusie kom je nooit als je niet eerst tekent. Dat is de reden waarom je een lijnen tekening beter niet met een hard potlood kunt maken maar met B. Die lijnen kun je nog weg gummen zonder dat je er later iets van ziet.

Bij de tweede afbeelding ( hierna) zie je dat de wenkbrauw een correctie nodig had, hij stond iets te plat. Evenals de neus die nu wat preciezer is weergegeven. Ook de kaak lijn is getekend (2) om de richting vast te stellen. 

Lastig is de kant bij (1) vanwege de gezichtsuitdrukking, wanneer zoiets problemen geeft los je dat op door rechte lijnen te tekenen. Dan houd je een wat hoekig gezicht over maar daar is makkelijker de vloeiende lijn in te tekenen dan zo uit de losse hand.

lijnen tekening van portrettekening fase 2
Hier zie je dat de kin te dicht bij de wang zit, door de verkeerde kaaklijn 2) En zo klopt ook de rechterkant 1) niet
lijnentekening van de portrettekening fase 3
Je ziet het verschil met de vorige aan de rechterkant 1) Dankzij de rechte lijnen kon ik makkelijk de gebogen tekenen

2 Ogen tekenen voor een portrettekening

Voor ik verder ga met schaduwen werk ik eerst de ogen uit. Dat geeft je een referentie voor de toonwaarden en voorkomt tijd verspilling. Ogen niet goed is bij mij gelijk: prullenbak.

Ogen tekenen is een hoofdstuk apart omdat je veel details kwijt moet op een heel klein oppervlak. En ze moeten contrastrijk zijn. Wil je ze echt laten lijken.

Daarom gebruik ik houtskool. Misschien is het persoonlijk, maar de ogen in een portrettekening moeten er gewoon uitspringen.

De stappen van een oog tekenen

Ik teken ze volgens een vast concept. De lijnen tekening maak ik met zacht potlood. Waarbij ik gelijk die plekken aangeeft die wit moeten blijven. Teken die wel iets groter dan ze uiteindelijk moeten worden.

Het is namelijk makkelijker om ze kleiner te maken dan groter. Maar dat kun je je wel voorstellen op een oppervlakje wat nog 2-3 centimeter groot is.

nimble_asset_de-lijnentekening-van-een-oog
De lijnen tekening met B. Meestal maak ik de eerste schets heel licht en als die goed is zet ik hem wat dikker op. Gummen doe ik vrijwel niet. Van die lijnen, ook die niet goed zijn, zie je aan het eind niks meer.
oog invullen met houtskool
Houtskool voor de zwarte delen. Vooraf teken ik wel de wimpers. Omdat het achteraf lastig is de wimpers over getekende lagen heen te zetten. Mocht een wimper te dik getekend worden, of net geen mooie punt hebben dan heb ik daar een handige oplossing voor.

Wimpers zijn het mooiste als je ze in één keer, met één beweging, tekent. Dat gaat 100x goed. Maar ja, net die 101e keer. Te breed, geen punt, te dik, noem maar op. Geen paniek: 1) de elektrische gum.

hoe-teken-je-een-oog-de-wimpers
Een wimper is puntig en dat teken je het best door als je onderaan begint wat harder te drukken dan je aan einde van de wimper doet. Hier getekend met scherpe 3B . Let erop dat je ze niet gelijkmatig verdeeld. Voor je het weet heb je alle boogjes bijna evenwijdig naast elkaar staan. En dat oogt onnatuurlijk.
verschillende doezelaars
Met de punt van een elektrisch gum 1) kun je heel nauwkeurig piepkleine beetjes grafiet weghalen.
Soms denk ik weleens dat het net zo mooi is als je alle wimpers eerst als lijntjes tekent en dan aanpast met het elektrische gum.

begin huid opzet
Met 2B over de eerste laag F potlood heen zodat de schaduwen ontstonden. Met contrast, schaduwen, krijg je gelijk het idee van diepte.
oog met huidtinten
Het eind na het doezelen. Wat je wellicht ziet is dat er veel open is gelaten voor het wit van het papier.

3 De verschillende toonwaarden van de schaduwen invullen met F en 2B

de lagen grafietpotlood voor het doezelen

Bij deze portrettekening maakte ik de schaduwen meer stuk voor stuk. Waardoor je niet echt de opbouw in lagen hebt.

Dat maakt het lastiger om ze vloeiend in elkaar te laten overlopen. 2) is de schaduwlijn van de kaak, 4) en 1) is 2B potlood. Bij 5) de kin maakte ik het al gelijk wat donkerder.

Het is makkelijker om als het ware vanuit het donkere deel de kin vloeiend te krijgen dan dat alleen met een lijn voor elkaar te krijgen.

de lagen grafietpotlood vervaagd met doezelaar
Door de donkere partij aan de rechterskant komt de vorm van het gezicht mooi naar voren. Dat is wat ze bedoelen met ‘negatieve ruimte’. Je kunt vormen ook laten ontstaan door de toonwaarden die er tegenaan ligt te tekenen. het punt is: schaduwen in een gezicht zijn uiteindelijk geen lijnen. Maar enkel vlakken die in elkaar overlopen.

En zo ziet het eruit na het doezelen. Bij (1) is het donkere deel 2B potlood en het lichte deel H. Bij (2) is het donkere gemaakt met F,(onderlaag) en daarna 2B. Die onderlaag had een doel namelijk de bovenlaag bijwerken met gum. Bij (4) is ook 2B gebruikt, net als bij (3): 2B over H.

Schaduwen in lagen tekenen

Wanneer je echt donkere schaduwen wilt kun je die beter eerst tekenen en niet over een andere laag. Gelijk met 2B want 2B over F geeft een ‘zachter’ resultaat. (minder contrast)

techniek-voor-fotorealistisch-tekenen
Cirkeltjes tekenen is wel monniken werk maar het resultaat mag er zijn

Voor huid, schaduwen, tekenen gebruik ik vaak een stomp potlood. Even over een stuk schuurpapier halen en klaar. Het voordeel van stomp is dat je makkelijker kleine cirkeltjes op je papier krijgt die de basis zijn voor de eerste schaduwen.

Waarom cirkeltjes? Dat zijn niet letterlijk cirkels maar meer cirkelvormige bewegingen. Het doel is dat het wit van het papier zichtbaar blijft.

Huid reflecteert. Dat effect bereik je met het wit van jouw tekenpapier.

Deze tekening is wel opgebouwd in lagen. ( de onderlaag is F potlood) Hier zijn de schaduwen verder uitgewerkt met een doezelaar.

Het voordeel van doezelen is dat het al vrij snel lijkt op huidtinten. De opzet van de haren probeerde ik door potlood en houtskool te mengen maar ik weet nu dat je haren tekenen beter kunt doen met gum.

4 Doezelen (vervagen) met tissue of doezelaar waardoor de schaduwvlakken in elkaar overlopen

vlakken-5-voorbeeld-portret

Voor het doezelen van huidtinten gebruik ik doezelaars en gum.

Haren teken ik graag met gum. Dat is een aparte techniek maar heel realistisch.

In het kort: Ik meng houtskool en grafiet op het papier, laat tussen de delen witte plekken over en ga dan met gum vanaf de houtskool/grafiet laag er overheen.

Om een referentie te hebben voor de toonwaarde van de huid tekende ik al een stukje achtergrond. Als je een donker deel om een lichte partij heen zet lijkt die lichte partij nog lichter.

De achtergrond tekende ik eerst met houtskool als je ziet en daarna een laag 4B potlood. Zo krijg je echt zwart. En die dubbele laag heeft nog een voordeel. Lichteffecten kun je zo makkelijk maken met gum. Wat weer mooi van pas kwam bij de haren en de overgang naar de achtergrond.

5 De donkere delen van het haar tekenen

Hier zie je ook de achtergrond met houtskool. Hierdoor komt de vorm van het gezicht mooi naar voren.

Zo maakt het ook niet uit of de lijnen tekening gelijk goed zit. Met het zwart kun je hem als het ware in de goede richting duwen.

De haren zijn getekend door eerst de zwarte delen met houtskool te tekenen, dan met een zacht potlood de grijze tinten erin te zetten. De highlights is het wit van het papier. Uiteindelijk doezelde ik het met plakjes gum

6 De achtergrond tekenen met houtskool (wordt donker) of met grafietpoeder ‘kwasten’ ( wordt lichter)

de achtergrond van een portrettekening

Wat ik er nog wel even bij moet vertellen voor je aan zo’n achtergrond begint: het is monnikenwerk. je zet eerst kruislings 2 lagen houtskool op. Streep voor streep. Daarna meng je het met 4B potlood door cirkelvormige beweging met jouw potlood.

Ja, zo krijg je het echt mooi zwart. Een mooie les in meditatie misschien zo tekenen, maar ik pak voor achtergronden als ze niet pikzwart hoeven, meestal grafiet poeder en watten.

De lichtvlekken van de haren zijn met plakjes gum gemaakt. Ik snijd gewoon gum in allerlei vormen, bijvoorbeeld voor haren puntig, zodat je redelijk precies kunt gummen.

De elektrische gum is hier niet geschikt voor omdat je teveel kracht moet zetten. En dan vliegt hij zo het papier af.

Lichte delen aanbrengen in gezicht of achtergrond met plakjes gum of elektrisch gum

Licht maakt dat een tekening tot leven komt. Moet het echt wit blijven dan laat ik die delen open. ( het wit van het papier) Zit er grijs in: pak ik een gum.

uitvergroting-detail-dubbelportret-onder-water
Bij 3) zijn de haren (uitvergroot) met houtskool, 4) is potlood gemend met houtskool en 5) is het wit van het papier. Elk lichtplekje is gedoezeld aan de randen om het effect te versterken. Bij 6) zie je het verschil tussen een lichte en donkere achtergrond.
portret-voorbeeld-voor-shading-met-gum
Dit portret (2014) tekende ik met houtskool gemengd met potlood en afgewerkt met gum. De gezichten zijn 2 lagen potlood (F en 2B) en verder helemaal gedaan met plakjes gum
portret tekening met veel contrast
2019
Voor mij is tekenen, net als fotografie spelen met licht. Daarom pak ik ook altijd voorbeelden waarin licht de sfeer van de tekening laat zien.

voorbeeld portrettekening afgewerkt met houtskool
2012
Een paar verschillen met toen zijn: dat ik beter de huidtinten in elkaar kan laten overlopen en haren er realistischer uitzien.

Ik realiseer me dat dit overzicht nooit volledig kan zijn. Dat is niet in 1 pagina te beschrijven. Om de reden dat je als mens uniek bent. Dat is waarom ik ook niet een methode laat zien. Elke methode is min of meer persoonlijk en werkt niet voor iedereen.

Daarom leer ik je technieken waarmee jezelf uiteindelijk jouw eigen methode gaat ontwikkelen. Daar heb je meer aan omdat je zo jouw eigen unieke dingen gaat ontdekken. Waarmee jij geweldige effecten tekent die jouw portrettekeningen net echt laten lijken.

Wat ik leerde over portret tekenen

  1. Naar mijn ervaring nu zijn de beste portretten die ik op ‘ooghoogte’ tekende en/of waar de persoon je aankijkt.
  2. Haren tekenen gaat veel beter wanneer je gum gebruikt. Een beetje aparte techniek maar het werkt geweldig.
  3. Dat je niet teveel soorten potloden gebruikt. 3 hardheden en houtskool is altijd ruim voldoende.
  4. Dat ik met een achtergrond mooier vind dan zonder. Oh ja, persoonlijk maar een achtergrond laat elk gezicht wel beter uitkomen.
  5. Portret tekenen ook tijd nodig heeft. En het gekke, wat je eerst geweldig vond aan een tekening, daar denk je een jaar later heel anders over.
  6. Dat wat voor papier je neemt nog zwaarder telt dan welk potlood.
  7. Verhoudingen altijd lastig blijven, hoeveel je er ook maakt.
  8. Dat je met een half uur per dag in 3 tot 3,5 weken ook een hele portrettekening kunt maken
  9. Dat het elektrische gum één van van de meest gebruikte dingen is omdat je er heel fijn (klein) mee kunt tekenen.
  10. Dat ik nog altijd te weinig geduld heb.
  11. Dat je tekeningen beter worden als je er minder over nadenkt.
  12. Goed of slecht erg relatief is. Er zijn nog altijd veel mensen beter dan ik.
geschreven paul
boek realistische tekentechnieken door Paul Bakker
Portret tekenen wordt nog mooier.

Met technieken waarmee je effecten tekent waar je nog niet eerder aan dacht. 

In dit boek tekentechnieken waarmee je leert wat werkt. En wat niet.